Letterlijk gehersenspoeld: hoe drugs ons brein herprogrammameren

Wij zeggen vaak dat drugs hun sporen nalaten in de hersenen, maar wat gebeurt er nou eigenlijk? Hoe raak je verslaafd, en waarom laten je eigen hersenen je zelfs nog járen na je laatste sigaret op een onbewaakt moment ineens hunkeren naar een trek? Waarom krijgt een herstellend verslaafde zelfs bij het zien van jus d’orange in een glas op een voetje een bijna onbedwingbare zucht naar alcohol? Waarom geniet een verslaafde van niets meer, behalve zijn drug? Het ironische is dat verslaving zich zo succesvol in ons brein kan nestelen door mechanismen die juist essentieel zijn voor onze overleving: processen die ervoor zorgen dat wij leren om dat te doen wat absoluut noodzakelijk is voor ons bestaan.

Dat wij genieten van bijvoorbeeld sex en lekker eten, is mooi meegenomen, maar heeft in wezen een heel belangrijke functie: zo worden wij ‘getraind‚’ om deze handelingen te blijven verrichten. Het beloningssysteem in onze hersenen – en met name de stof dopamine – conditioneert ons om die dingen te doen die essentieel zijn voor ons voortbestaan. Als we iets eten, wordt dopamine afgegeven. Dat creëert een gevoel van genot, en leert het brein dat dit een handeling is die een beloning oplevert. Daardoor zullen we deze prikkel opnieuw opzoeken.

Conditioneren

Door het gebruik van drugs zoals cocaïne en heroïne wordt het beloningssysteem overspoeld met dopamine; de hoeveelheid dopamine is daarbij veel hoger dan bij bijvoorbeeld eten of sex. Bij nicotine is de hoeveelheid bijvoorbeeld twee keer hoger dan normaal, bij cocaïne zelfs vier keer zo hoog.

dopamine scale aangepast

Dit geeft een buitengewoon sterk gevoel van genot, waardoor de hersenen zéér snel leren en onthouden dat dit een stof is die een extreem hoge beloning oplevert. Zo worden we geconditioneerd om weer op zoek te gaan naar deze stof, én naar signalen die duiden op de aanwezigheid ervan. Zo kunnen herstellende alcoholverslaafden een bijna onbedwingbare zucht krijgen naar alcohol als ze een wijnglas zien, zelfs als dat gevuld is met jus d’orange.

Ook zorgt het beloningssysteem ervoor dat de herinnering aan deze beloning opgeslagen wordt in ons geheugen, waardoor het brein na herhaaldelijk gebruik van de belonende stof nog zeer lange tijd het plezierige effect onthoudt – zelfs als iemand de stof al heel lang niet meer heeft gebruikt.

Gewenning

Het grote probleem van de enorm hoge dopamineniveaus is dat geen enkele andere “natuurlijke” prikkel hetzelfde niveau kan bereiken. De drug creëert dus in het brein een behoefte die vervolgens alleen kan worden vervuld door de drug zelf. Daarbij treedt bovendien gewenning op: het brein wordt ongevoeliger voor de genotsprikkels en gaat de verhoogde hoeveelheid dopamine zien als “normaal”. Daardoor worden gewone belonende activiteiten nog nauwelijks als “belonend” waargenomen, en is bovendien steeds meer van de drug nodig om hetzelfde plezierige gevoel te krijgen.

Het brein “resetten”

Het brein kan gelukkig ten dele worden “gereset” en worden geleerd om weer de waarde van andere beloningen te ervaren. Als iemand stopt met het gebruik van middelen, zullen de hersenen zich weer aanpassen en weer gevoeliger gaan reageren op andere genotsprikkels. De aanpak Community Reinforcement Approach (CRA), die bij Novadic-Kentron wordt gebruikt, is gebaseerd op dit principe. Samen met de cliënt wordt een nieuwe levensstijl gezocht, waarin gezonde beloningen worden gevonden in activiteiten zoals hobby‚’s, (ander) werk, sociale contacten en andere positieve bekrachtigers in de omgeving. De herstellende verslaafde zal echter altijd gevoelig blijven voor de prikkels waarop het brein zo effectief is geconditioneerd.