Herkennen misbruik drugs en alcohol in de huisartsenpraktijk

In de gemiddelde huisartsenpraktijk hebben 100 tot 200 patiënten problemen met alcohol, drugs, medicijnen, gokken of gamen. In slechts 10% van de gevallen herkennen huisartsen deze problemen (vergeleken met 90% herkenning van signalen van angst en depressie!). Patiënten schamen zich vaak voor hun alcoholgebruik en zullen het niet snel ter sprake brengen. Toch is het om meerdere redenen van groot belang dat dit probleem wél ter sprake komt.

  • Voor de patiënt betekent dit dat problemen met genotmiddelen in een zo vroeg mogelijk stadium worden aangepakt.
  • Voor de maatschappij betekent dit dat hoge zorgkosten in een later (vergevorderd) stadium worden voorkomen.
  • Voor u als huisarts betekent dit dat onbegrepen en vage lichamelijke klachten effectiever worden aangepakt.

Als huisarts heeft u de belangrijkste troef in handen om ervoor te zorgen dat mensen met problemen door genotmiddelen in een vroeg stadium de juiste hulp krijgen.

Signalen

De volgende signalen kunnen wijzen op misbruik en afhankelijkheid van genotmiddelen.

Algemeen Alcohol Drugs
  • algehele malaise;
  • meldingen door partner;
  • ongelukken, valincidenten;
  • frequent bezoek spreekuur;
  • moeheid;
  • slaapstoornissen;
  • psychische en sociale problemen;
  • seksuele problemen;
  • verzuim.
  • maag- of darmproblemen;
  • jicht;
  • tremoren;
  • palpitaties;
  • spider naevi;
  • overmatig transpireren.
  • plekken op lippen, neus of handen;
  • bleekheid;
  • gewichtsverlies;
  • agitatie/rusteloosheid;
  • stemmingswisselingen;
  • slechte concentratie;
  • ongepast gedrag.

Vooral als een patiënt regelmatig met dergelijke klachten bij u op het spreekuur komt en er weinig tot geen verbetering is, kan dit een aanwijzing zijn voor misbruik.

Gebruik genotmiddelen ter sprake brengen

Veel huisartsen vinden het niet eenvoudig het gebruik van alcohol, drugs, medicijnen, gokken of gamen ter sprake te brengen. De patiënt wil er klaarblijkelijk niet (uit zichzelf) over praten en komt naar het spreekuur met een andere vraag (zoals maagklachten, slaapproblemen, enzovoorts). Toch zijn veel patiënten opgelucht als de huisarts het probleem aankaart. Hieronder enkele voorbeelden van openingszinnen waarmee u het gesprek kunt aangaan.

  • “Ik kan u natuurlijk wel een maagzuurremmer voorschrijven, maar ik zie dat dit de derde keer is dat u met deze klacht op het spreekuur komt. Heeft u zelf een idee hoe dit komt? Wist u dat alcohol een rol kan spelen bij maagklachten? Mag ik vragen hoeveel u drinkt?”
  • “Die enkel gaan we behandelen, maar hoe komt het dat u gevallen bent? Het zou kunnen dat uw slaapmiddelengebruik u suffer maakt en dat u daarom zo vaak struikelt.”
  • “Ik maak me wel zorgen om uw klachten, u zit echt niet goed in uw vel. Bent u wel tevreden met uw manier van leven? Zou u zeggen dat u gezond leeft?”

Five Shot Vragenlijst om ernst vast te stellen

Als de patiënt aangeeft dat hij of zij alcohol drinkt (het meest voorkomende probleem met genotmiddelen), kunt u door middel van vijf korte vragen (de “Five Shot”) vaststellen of er sprake kan zijn van misbruik of afhankelijkheid.

1. Hoe vaak drinkt u alcoholische dranken?

Aantal keer
Nooit 0
1 x per maand of minder 0,5
2-4 x per maand 1
2-3 x per week 1,5
4 of meer x per week 2

2. Hoeveel alcoholische dranken gebruikt u op een typische dag waarop u alcohol drinkt?

Aantal keer Score
1 of 2 0
3 of 4 0,5
5 tot 6 1
7 tot 9 1,5
10 of meer 2

3. Heeft u zich ooit geërgerd aan mensen die opmerkingen maakten over uw drinkgewoonten?

Antwoord Score
Nee 0
Ja 1

4. Heeft u zich ooit schuldig gevoeld over uw drinkgewoonten?

Antwoord Score
Nee 0
Ja 1

5. Heeft u ooit ’s ochtends alcohol gedronken om de kater te verdrijven?

Antwoord Score
Nee 0
Ja 1

Bij de Five Shot Vragenlijst is de maximumscore 7 punten. Bij een score van 2,5 of hoger kan alcoholmisbruik of -afhankelijkheid worden vermoed.

Motiverende gesprekvoering

Bij aanwijzingen van misbruik is aanpak van de problemen sterk aan te raden. Motiverende gespreksvoering is een bewezen effectieve methode om gedragsverandering te bereiken. Motiverende gesprekvoering is kort gezegd:

  • een patiëntgerichte, directieve gespreksstijl;
  • voor het vergroten van intrinsieke motivatie;
  • door het verkennen en verminderen van ambivalentie.

Met ambivalentie wordt bedoeld dat een patiënt gemengde gevoelens heeft over veranderen. Hij of zij wil op een bepaald niveau zeker veranderen, maar ziet ook bezwaren en obstakels. Door deze gevoelens te verkennen en het maximaal aanwezige veranderpotentieel van de patiënt aan te boren, wordt bereikt dat de patiënt zelf uitspreekt dat gedragsverandering gewenst is. Daarbij hanteert u een empathievolle, niet-oordelende, op samenwerking gerichte houding.

Hierbij komen verschillende gesprekstechnieken van pas:

Open vragen stellen
Niet: “Het lijkt mij nogal duidelijk dat u teveel drinkt.”
Wel: “Welk verband ziet u zelf tussen uw problemen en uw alcoholgebuik?”

Reflectief luisteren, bevestigen en samenvatten
Begrijpt u wat de ander bedoelt? Formuleer dit regelmatig als een conclusie die u zelf trekt. Bijvoorbeeld: “Dus u voelt u sinds uw pensioen vaak afgesloten van de wereld, en u bent eigenlijk pas toen veel meer gaan drinken.”

Verandertaal uitlokken
Probeer motivatie voor verandering uit te lokken. Bijvoorbeeld: “Wat zou u zelf als eerste willen veranderen?” of “Hoe zou u willen dat uw leven er over een aantal jaar uitziet?”

“Maar daar heb ik toch helemaal geen tijd voor”

Natuurlijk heeft u maar tien minuten voor het totale consult, en dat tegenover een patiënt die helemaal niet is gekomen om over zijn of haar alcohol- of drugsgebruik te praten. Maar juist dan is een effectieve en doelgerichte gespreksstijl van groot belang. Met enkele, goede vragen kunt u in korte tijd een groot effect bereiken. Bedenk ook dat het hoogstwaarschijnlijk niet nieuw is: uw patiënt weet eigenlijk ook zelf wel dat hij of zijn een probleem heeft.

Merkt u echt veel weerstand, ga dan niet in discussie maar ga in op de redenen erachter. Staat de patiënt totaal niet open voor dit gesprek, nodig hem of haar dan uit het even te laten bezinken en maak een vervolgafspraak voor over enkele weken.

Mogelijkheden voor verdere hulp en steun patiënten

Aan het eind van het motiverende gesprek gaat u richting een conclusie en vraagt u of de patiënt open staat voor een vervolggesprek. Dit kan bij u op het consult als de problemen niet al te groot zijn en u de patiënt in staat acht grotendeels op eigen kracht het gebruik terug te dringen. Een vervolgconsult dient dan als ‘stok achter de deur‚’ om te evalueren hoe het minderen gaat.

Is er meer aandacht en tijd nodig dan u als huisarts beschikbaar heeft, dan kunt u de patiënt doorverwijzen.

Meer hulp voor de huisarts

Heeft u een vraag of wilt u een casus bespreken? Vermoedt u misbruik van genotmiddelen maar weet u niet of en hoe u dit ter sprake kunt brengen? U kunt ons direct bellen op 073-684 98 40 (tijdens kantooruren) of mailen op huisartsen@novadic-kentron.nl.