Signalering, screening

Kernaanbeveling 10 Multidisciplinaire richtlijn ggz 2009:

“Huisartsen en andere eerstelijnswerkers dienen mensen met risicovol en schadelijk (excessief) alcoholgebruik op te sporen via casefinding en hun een korte interventie aan te bieden.”

1. Signalen
2. Screening
3. Screeningstesten

1. Signalen

Algemeen

  • frequent bezoek op uw spreekuur met wisselende klachten waarvoor moeilijk een oorzaak te vinden is;
  • vraag naar benzodiazepinen;
  • informatie uit de omgeving;
  • familiale alcoholproblematiek.

Lichamelijke observatie

  • alcoholgeur: enig specifiek signaal;
  • wijde pupillen;
  • opgezwollen, rood gelaat;
  • spraak- en coördinatiestoornissen;
  • schaaf- of brandwonden, ongevallen, fracturen;
  • zweetaanvallen;
  • maag/darm problemen: refluxklachten, gastritis, diarree en pancreatitis;
  • slaapstoornissen, vroeg wakker worden;
  • vermoeidheid, malaise, tremoren, overmatig transpireren;
  • tests: MCV of gamma GT, ASAT / ALAT / CDT;
  • jicht;
  • seksuele problemen;
  • black-outs.

Ziekten die in verband staan met alcohol

  • gastritis;
  • verhoogde bloeddruk;
  • vetlever;
  • overgewicht;
  • alcoholhepatitis;
  • levercirrose;
  • polyneuropathie;
  • geheugenstoornissen;
  • verder verhoogt alcohol de kans op kanker (darm-, borst-, slokdarm-, lever- en alvleesklierkanker).

Psychische observatie (sterk verschillend van persoon tot persoon)

  • angst, onrust, depressie, vrolijkheid;
  • geheugenstoornissen;
  • verlies concentratievermogen;
  • verandering van stemming;
  • sneller prikkelbaar;
  • motiveren van eigen alcoholgebruik, bagatelliseren;
  • intens bezig zijn met alcohol;
  • ontremming.

Leefstijlanamnese

Het is van belang dat de vraag naar alcoholgebruik past in een algemene vraagstelling over de leefstijl: voeding, slaapgewoonten, beweging, roken, enzovoorts. De toon moet neutraal, niet veroordelend zijn. Het gesprek verloopt beter naarmate u ook oog heeft voor de positieve effecten die de patiënt bij het drinken ervaart.

Verder:

  • open vragen stellen, empatisch reageren;
  • feitelijke informatie geven;
  • niet in discussie gaan of moraliseren;
  • zijn/haar besluiten accepteren.
2. Screening

Checklist alcoholproblematiek in de huisartsenpraktijk
Bij een combinatie van voornoemde signalen en vooral de volgende signalen,

  • tremoren;
  • vermoeidheid;
  • spijsverteringsproblemen;
  • slaapstoornissen;
  • angst;
  • neerslachtigheid;
  • algehele malaise;
  • veelvuldig vage lichamelijke klachten;
  • verminderde algemene conditie;
  • polyneuropathie;
  • signalen uit de omgeving;
  • alcoholgeur en / of maskerende geuren (zoals zeer sterke aftershave / parfum):

zou u dit op volgende wijze kunnen bespreken:

“De klachten die u hebt kunnen verband houden met een reactie van uw lichaam op alcohol. Mogelijk verdraagt uw lichaam niet zo goed alcohol. Vindt u het goed dat we even stil staan bij uw alcoholgebruik? Drinkt u wel eens?”

Zo ja, dan:

  • Wat hebt u bijvoorbeeld de voorbije week, of gisteren, zoal gedronken?
  • Zijn er soms flinke uitschieters in uw gebruik?
  • Heeft u ooit reacties gekregen uit uw omgeving over uw drinken?
  • Heeft u wel eens gedacht te moeten minderen met drinken?

Zo ja, dan:

  • Heeft u dit ook daadwerkelijk geprobeerd, en hoe ging dat?
  • Drinkt u wel eens voor de lunch?

Aks u bij de patiënt enige twijfel of zorg vaststelt over alcoholgebruik, is het van belang op neutrale wijze informatie te verstrekken over de werking van alcohol in het lichaam. Eventueel kunt u doorverwijzen naar ons spreekuur om “een en ander op een rijtje te zetten”, of ons zelf te raadplegen. En wellicht ten overvloede: een open, niet bevoogdende houding stimuleert de veranderingsbereidheid van uw patiënt!

3. Screeningstesten

De 5-shot test (Printversie)

  1. Hoe vaak drinkt u alcoholische dranken?
  2. Hoeveel alcoholische dranken gebruikt u op een typische dag waarop u alcohol drinkt?
  3. Ergert u zich wel eens aan mensen die opmerkingen maken over uw drinkgewoonten?
  4. Voelt u zich wel eens schuldig over uw drinkgewoonten?
  5. Drinkt u ’s ochtends wel eens alcohol om de kater te verdrijven?

The Alcohol Use Disorders Identification Test: Self-Report Version (Printversie)
Dit is de meest efficiënte en sensitieve test. Vanaf een score van acht punten is er sprake van mogelijke alcoholproblematiek.

AUDIT vragenlijst © WHO

Zie ook, over het gebruik van de audit: ” Audit, Guidelines for Use in primary Care”, second edition, World Health Organization, Department of Menthal Health and Substance Dependence, Babor,c.s.